آراشدیرماجی- یازار: علی‌محمد خلفی زنگئر

ایلین اون‌ایکینجی آیی موغانین چوخلو یئرلرینده، ایندی ده بایرام آیی آدلانیر. بو آی‌دا، دؤرد چرشنبه، حیاتین دؤرد اؤنملی اؤیه‌لری(سو، اود، یئل، تورپاق) ایله باغلانیب و اونلارا گؤره چئشیدلی دب‌لر، تؤرن‌لر(مراسم) و رسم‌لر یارانمیشدیر.

مومکوندور کئچمیشده اودا، سویا، یئله و تورپاغا سایقی، باشقا اینانج(اعتقاد) و تاپینما(عبادت) اوستونده اولوب. زامان سورجینده بو اینانج(اعتقاد) و تاپینما یئرینی باشقالاری ایله دَییشسه ده، او اؤیه­لره(عناصر) سایقی و اونلارلا باغلی دب‌لر، تؤرنلر اؤزونو اولدوغو کیمین یا بیر آز دییشیک بیچیم­ده قورویوب(حفظ ائدیب) ساخلامیشدیر. اؤرنک اوچون؛ آزربایجاندا ایسلامدان اؤنجه، قام- شامانلیق یا باشقا یوکوم اینانجی ایله یاشایان تورک‌لر، اودو قوتسال سانیب و اونا تاپینیرمیشلار، او چاغلار بو اینانج‌لا باغلی تورلو-تورلو(فرقلی- فرقلی) دبلر، آیین‌لر و اینانج‌لار یارانمیشدیر، آما ایندی بیزیم خالقین دینی، شامان دینی اولماسا دا، او چاغ‌لارداکی کیمی اودا تاپینماسالار دا، اونونلا باغلی دب‌لرین،  هله ده ایزلری قالیر.

اسکی اینسانا تاپینماق ایلنجه دئییلدی. او آدام اوچون اؤلوم-دیریم مسئله‌سی ایدی. او، یئنیلمز، گوجلو و قورویوجو و یارادان اولان بیرینی آختاریردی کی، یامان گونونده اونا سیغینا، هئچ اولماسا اونون آجیغینا توش گلمه‌یه. اونا گؤره دوغال یارانیش‌دا، هر بیر «نسنه»ده بو اؤزللیک‌لری گؤروردو، گؤزدن قاچیرماییب، اونا سیغینیردی.

یارانیشین فلسفه‌سینی بیلمه‌ین آدام، سیرلی بیر دونیا ایچینده اؤزونو آرخاسیز گؤروردو. دوغال گوج‌لرین، ندنینی و نه ایسته‌دییینی بیلمیردی. ایلدیریم نییه شاخیییر؟ قاسیرغا نییه قوپور؟ یئل ندن گوجلو اسیر؟ یئر نییه ترپه‌نیر؟ آلوو نییه یاشیل مئشه‌لری و حیاتی یاندیریر؟ و.... اینسان بئله بیر اولای‌لارین ایچینده، اؤزونو قورویوب ساخلاماغا چالیشیردی. بو گوج‌لری جانلی سانیردی. اونلارین بیر دیله‌یی و ایسته ‌یی اولماسینی دوشونوردو. اونا گؤره بیرینه یالواریردی، باشقا بیرینه، بزه‌نیب اؤزونو گوجلو گؤسترمک ایسته‌ییردی، بیرینه قوربان کسیردی، بیرینه آیین-اویون قوروب تؤرن ساغلاییردی و سونوندا بیرینه تاپینیردی.

ایلین سون آیین‌داکی «هر بير چرشنبه، طبيعتين بير اؤیه‌(عنصر)سي ايله علاقه‌لنديريلميش و بئله ليكله اجدادلاريميزين اسكي تصوورلرينده ايل آخيري چرشنبه‌لر يارانيب، قوتساللاشدیریلمیشدیر.

اسكي اينانج‌لارا گؤره، بو چرشنبه‌لرين هر بيرينده طبيعتين دؤرد اؤیه‌سیندن بيري ديريلميش، بديعي تفكورده انسان جيلدينده تصور ائديلن هر بير چرشنبه ايله باغلي خالق بؤيوك شنليك و مراسیم‌لر دوزلتميشدير.

ميللي يادداشدا "ايل آخير چرشنبه‌لر" كيمي ياشايان بو چرشنبه‌لرين هر بيري حاققيندا ائل آراسيندا بير - بيريندن بويالي آيين، اعتقاد، اينانج، ميف، افسانه و روايتلر يارانميش، ابتیدايي بديعي تفكورون نمونه‌لري كيمي، اونلار (ايل آخير چرشنبه‌لر) خالقين شفاهي يادداشيندا ابديليك ياشاميشدير. ايل آخير چرشنبه‌لرله باغلي بؤيوك بير قيسم اسكي اعتقادلار، آداملاري چوخ پيس و ضررلي عادت و نيت‌لردن اوغورلوقدان، رياكارليقدان، اخلاقسيزليقدان، تكبردن، پاخيلليقدان، باشقاسينين وارداتينا[وار دؤولتینه]  گؤز ديكمك‌دن چكينديرميش، اونو حلال زحمته چاغيرميش، آداملاردا امه‌يه، توپراغا درين محبت آشيلاميشدير. نوروز آيين و اعتقادلاريندا عدالته،خوشلوغا، رحمه بؤيوك احترام وار.»¹

اسكي اينانج‌لارا گؤره، بو چرشنبه‌لرين هر بيرينده طبيعتين دؤرد اؤیه‌سیندن بيري ديريلميش، بديعي تفكورده انسان جيلدينده تصور ائديلن هر بير چرشنبه ايله باغلي خالق بؤيوك شنليك و مراسیم‌لر دوزلتميشدير.

بوتونلوكده، ايلین سون چرشنبه‌لرينین هر بيري، آتا- بابالاريميزين مین ایللر بویو یاشادیغی، قوتسال اینانج‌لار و دويغولاري ايله باغلی اولدوغو اوچون، بو گون، اونلاري اؤز دونن‌يميز و كئچميشيميز كیمي بيلمه‌يه و قورویوب یاشاتماغا بورجلويوق.

کئچمیشده، دؤرد اؤیه دؤرد چرشنبه ده اؤزل بیچیمده، دب‌لر و آیین‌لر ایچینده آتا- بابالاریمیزین اَلی ایله تام اینام و اینانجلا یاشاسا دا، ایندی بو دب‌لر چوخ یئرده بوتونلوکله ایلین سون چرشنبه‌سینه توپلانیب و چوخ گؤزل سئوینج و شنلیک‌لر ایچینده، آرادا ایناملا و آرادا دا ایلنجه کیمی یئرینه یئتیریلیر. (سون چاغلاردا اونودولماقدادیر)

چرشنبه آخشامیندان اؤنجه اونون گلمه‌سی اوچون بیر نئچه ایش‌لر گؤرولور:

-تکه اویناتما دبی: تکه اویناتما چرشنبه‌لره باغلی دئییل، بایرام آیی‌نین ایچینده اولدوغونا گؤره بورادا یازماق ایسته‌دیک.

«کئچي اونقونونا(توتم) اينام چوخ تورك ديللي خالقلارين ميتولوژی­سينده، افسانه­وي ناغيل‌لاريندا اؤز عكسيني تاپميشدير...کئچي تورك ديللي خالق‌لاردا يازين بليرتيسيدير. محض بونا گؤره ده بير چوخ تورك ديللي خالق‌لاردا، ائله­جه ده آذرباجانلي­لاردا کئچي يازي گتيرن گونش‌له ، اونون بليرتيسي اودلا بيرگه ياد ائديلير...  يازين گلمه­سي مراسيمينده يازي آچيقدان – آچيغا[آچیق-آیدین] تمثيل ائدير و  کئچي – ياز، قيشين بليرتيسي کوسا ايله موباریزه آپارير آذربايجانلي­لاردا «کوسا – کوسا» اويون – مراسيم تاماشاسي بئله بير موباریزه­يه حصر اولونموشدور.»²

بیرده بونو دئمک اولار کی، کئچی قیش دیرگی‌سی(حئیوانی) دئییل و قیشین سویوغونا دؤزومو لاپ آز اولور. مال- داوارین ایچینده کئچینی تئز سویوق وورور. حتی بیری تئز اوشوینده "کئچی کیمین نه تئز سویوق وورور سنی" سؤزو ده دئییلیر. اونا گؤره کئچی اؤزونو قاباغا آتیب تکه کیمین بزه‌نیب قیشی و سویوغو قووماغا و یازین گلیشینه جان آتیب اللرده اویناییر.

تکه کئچی‌نین ائرکه‌یینه دئییلیر. اونا بنزر بیر اویونجاق دوزلدیب و اؤزل بیچیمده اونا گئییم گئیدیریب، ساپ قوشوب، بایراما بیر نئچه گون قالمیش تکه اویناتما دبی آدیلا اوینادیلیر.