مهد-ي عوليا قاجار

Məhd-i Ulya Qacar

١٨٧٣-١٨٠٥ ميلادي. ملك جهان‌ خانم‌ مشهور به‌ نواب‌ و ملقب‌ به‌ مهدعليا، سياستزن ترك و آزربايجانيּ دايي‏زاده آقامحمدخان قاجار همسر محمد شاه، مادر ناصرالدين شاه و شاهدخت عزت الدوله (همسر امیرکبیر، مادر بزرگ محمدعلیشاه)ּ از زنان سرنوشت ساز تاريخ تركي و آزربايجان و از قدرتمندترين زنان دولت تركي- آزربايجاني قاجارּ در شانزده سالگي به عقد محمد ميرزا فرزند بزرگ عباس ميرزا نايب‏السلطنه درآمد. او از اين ازدواج صاحب دو فرزند به نام‏هاي ناصرالدين ميرزا و عزت‏الدوله گرديد. ملك جهان خانم كه از قضاي روزگار همسر ولايعتهد ايران شده بود، پس از به دنيا آوردن اولين فرزند خويش بنابه رسم معمول عصر قاجار تا آن زمان به مهدعليا ملقب شد. اين لقب از لقب زنان با نفوذ دربار صفوي اخذ شده بود و تا آن زمان به مادر ولايتعهدها گفته مي‏شد. در سال ١٨٤٨ پس از مرگ شوهرش محمدشاه با هوش و درايت خويش توانست بر تخت سلطنت دولت تركي- آزربايجاني قاجار نشست و مدت ٤٠ روز و تا رسيدن فرزندش ناصرالدين ميرزا از تبريز عملا بر ايران و آزربايجان حكم راند. او پس از سلطنت پسر نيز درباري در دربار ايجاد كرد و به نوعي حكومت مي‏نمود. در تاريخ‌ معاصر ايران‌ هيچ‌ زني‌ به‌ اندازه‌ ي‌ مهدعليا در امور حكومت‌ مؤثر نبوده‌ است. سايه او در وراي حوادث تاريخي عصر ناصري تركي آزربايجاني قاجارمشهود است. او مسير تاريخ‌ ايران‌ را تغيير داد‌، با جلب مساعدت دولتهاي روس و انگليس ناصرالدين شاه را بر تخت سلطنت نشاند و به قولي با تحريكات او صدراعظم امير كبير به قتل رسيدּ مهد-ي عوليا كه قدرت خود را از حرم ميگرفت٬ با به تخت نشستن پسرش ناصرالدين٬ باعث تحكيم و بقا اقتدار اشراف تركان قاجاري گرديدּ وي سمبل زن سالاري در اعيان و اشراف دولت آزربايجاني قاجاري و نمونه مادر سالاری در میان نخبگان ايل تركي قاجار بشمار رفته استּ وي با ولخرجي‏هاي بسيار و پخش انعام و هدايا دوستاني براي پسرش خريداري و از اخبار پشت پرده مطلع مي‏شد گاه عرايض ايل قاجار و زنان درباري را به عرض شاه مي‏رسانيد و به ضمانت افراد پرداخته آنان را به مشاغل گوناگون مي‏گمارد. او به صورت زني توانا٬ بسيار باهوش، مكار و با استعداد سياسي٬ داراي شخصيتي قوي وغرور خانوادگی، جاه‌ طلب، قدرت‌ پرست‌ و تجمل‌دوست‌ و از زيبايي‌ بي‌بهره ‌توصيف شده استּ مهد-ي عوليا زنی  فاضل وناز زنان هم‏عصر خويش باسوادتر و با معلومات‏تر بود‌. بوده است. وي به‌ شيوه‌ ي‌ چليپا خوب‌ مي‌نوشت‌ و به ادبيات فارسي تسلط داشت و در بيان مطالب بسيار توانا بود. مهد عليا در اواخر عمر نسبت به انجام امور مذهبي متمايل گشته بود، همچنين به اعياد ملي و مذهبي توجه داشت و جشن‏هايي در آن روزها برگزار مي‏نمود